Tehlikeli maddelerin hava yoluyla taşınması: IATA DGR temel rehberi

Hava yoluyla tehlikeli madde taşımacılığı, ICAO Teknik Talimatları'na dayanan ve her yıl güncellenen IATA Tehlikeli Maddeler Yönetmeliği (Dangerous Goods Regulations, DGR) ile düzenlenir. Havayolları ve yer hizmeti kuruluşları DGR'yi uygulamakla yükümlüdür; Türkiye'de uygulama Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) düzenlemeleriyle desteklenir.

Tehlikeli madde; uçuş güvenliğini, sağlığı, mülkü veya çevreyi tehlikeye atabilecek madde veya nesnelerdir. Boya, parfüm, dezenfektan, lityum pilli cihazlar ve kuru buz gibi günlük ürünler de bu kapsama girer. Yanlış beyan edilen veya beyan edilmeyen tehlikeli madde, gönderici için ağır idari ve cezai yaptırımlara yol açar; en yaygın sorun kasıtlı gizleme değil, ürünün tehlikeli madde olduğunun bilinmemesidir.

Dokuz sınıf ve örnekler

Sınıf 3, 4.1, 4.2, 4.3, 5.1, 6.1, 8 ve bazı Sınıf 9 maddelerinde tehlike derecesi paketleme grubu ile belirtilir: PG I yüksek, PG II orta, PG III düşük tehlike. Paketleme grubu, kullanılabilecek ambalaj tipini ve koli başına izin verilen azami miktarı belirler. Her madde dört haneli bir UN numarası ve resmî taşıma adıyla (Proper Shipping Name) tanımlanır; örneğin UN1263 Paint, UN1845 Dry ice, UN3480 Lithium ion batteries.

Belgeler: Shipper's Declaration ve SDS

Shipper's Declaration for Dangerous Goods (DGD), göndericinin yükü doğru sınıflandırdığını, ambalajladığını ve işaretlediğini beyan ettiği imzalı belgedir. Kırmızı taralı kenarlı standart formda gönderici ve alıcı bilgileri, AWB numarası, çıkış ve varış havalimanı, uçak tipi kısıtı, UN numarası, taşıma adı, sınıf, paketleme grubu, koli başına miktar, ambalaj tipi, paketleme talimatı numarası ve acil durum telefonu yer alır. En az iki nüsha düzenlenir; e-DGD ile elektronik olarak da iletilebilir. DGD yalnızca DGR eğitimi almış personel tarafından hazırlanabilir.

SDS/MSDS (Güvenlik Bilgi Formu) bir taşıma belgesi değildir; ancak 14. bölümü (Taşımacılık bilgileri) UN numarası, sınıf ve paketleme grubunu içerdiğinden sınıflandırmanın dayanağıdır. Forwarder ve havayolu tereddüt hâlinde SDS ister.

İşaretler, etiketler ve ambalaj

• Tehlike etiketi: Sınıfı gösteren baklava biçimli etiket (asgari 100 × 100 mm); birden fazla tehlike varsa ikincil etiket de yapıştırılır.
• Elleçleme etiketleri: Cargo Aircraft Only (turuncu), Lithium Battery işareti, yön okları (sıvılar için), Keep Away From Heat, Cryogenic Liquid.
• İşaretler: UN numarası ve taşıma adı, gönderici ve alıcının tam adresi, gerektiğinde net miktar, UN sertifikalı ambalaj kodu (örneğin 4G/Y25/S/…).
• UN sertifikalı ambalaj: Çoğu tehlikeli madde için düşme, istif ve sızdırmazlık testlerinden geçmiş, kodu basılı ambalaj zorunludur. Paketleme talimatı (PI), hangi iç ve dış ambalajların hangi miktarlarda kullanılabileceğini belirler.
• Sınırlı miktar (LQ): Küçük iç ambalajlarda, koli başına en fazla 30 kg brüt ile 'Y' paketleme talimatları altında taşıma; UN sertifikalı ambalaj gerekmez ancak DGD, 'Y' işaretli LQ etiketi ve tehlike etiketi gerekir.
• İstisnai miktar (EQ): Çok küçük miktarlar (iç ambalaj genellikle 30 g/mL'ye kadar); DGD ve tehlike etiketi yerine EQ işareti kullanılır, AWB'ye kayıt düşülür.
• Overpack: Birden fazla kolinin tek bir dış kaba konması; içerideki işaret ve etiketler dışarıdan görünmüyorsa overpack üzerinde tekrarlanır ve 'OVERPACK' yazılır.

Lityum piller

Lityum piller hava kargoda en sık karşılaşılan tehlikeli maddedir ve Sınıf 9'da dört UN numarası altında taşınır: UN3480 lityum iyon piller (tek başına), UN3481 ekipmanla birlikte veya ekipman içinde lityum iyon piller, UN3090 lityum metal piller (tek başına), UN3091 ekipmanla birlikte veya ekipman içinde lityum metal piller. E-bisiklet ve e-scooter gibi araçlar için ayrıca UN3556 tanımlanmıştır.

Temel kurallar: UN3480 ve UN3090 yolcu uçağında kargo olarak taşınamaz, yalnızca kargo uçağına (CAO) yüklenir. UN3480 için şarj durumu (state of charge) nominal kapasitenin %30'unu aşamaz; UN3481 için de benzer bir sınır kademeli olarak yürürlüğe girmektedir, güncel DGR edisyonu ve havayolu varyasyonları kontrol edilmelidir. Hasarlı, kusurlu veya geri çağrılmış piller hava yoluyla hiçbir şekilde taşınamaz. Her pil tipi için UN 38.3 test özeti (test summary) hazır bulundurulmalıdır.

Küçük piller (lityum iyon hücre ≤ 20 Wh, pil ≤ 100 Wh; lityum metal hücre ≤ 1 g, pil ≤ 2 g lityum) ekipmanla birlikte veya ekipman içindeyse PI 966/967 ve PI 969/970 Section II hükümleri altında, DGD olmaksızın yalnızca Lithium Battery işaretiyle taşınabilir. Tek başına gönderilen piller için bu kolaylık 2022'de kaldırılmıştır; UN3480 ve UN3090 her durumda DGD, Sınıf 9 etiketi ve CAO etiketi gerektirir.

Yalnızca kargo uçağı (CAO)

Bazı maddeler yolcu uçağında hiç taşınamaz, bazıları ise yolcu uçağında daha düşük miktar sınırına tabidir; paketleme talimatları iki uçak tipi için ayrı koli başına azami miktar verir. Yalnızca kargo uçağına kabul edilen koliler turuncu 'Cargo Aircraft Only' etiketi taşır ve DGD'de 'Passenger and Cargo Aircraft' seçeneği çizilir. CAO yük yalnızca kargo uçağı sefer düzenleyen havayollarına rezerve edilebilir; bu da kapasiteyi ve transit süresini etkiler.

Kim neyden sorumlu?

Gönderici; sınıflandırmadan, UN sertifikalı ambalajdan, işaret ve etiketlerden, DGD'den ve personelinin DGR eğitiminden (yetkinlik temelli eğitim, CBTA) sorumludur. Sağlaması gerekenler: imzalı DGD, SDS, lityum piller için UN 38.3 test özeti, acil durum iletişim bilgisi ve gerektiğinde devlet veya havayolu onayları.

Forwarder ve GSSA, DGR Bölüm 9'daki kabul kontrol listesi (acceptance checklist) ile her koliyi belgeyle karşılaştırır: UN numarası, taşıma adı, sınıf ve paketleme grubu uyumu; koli başına miktarın paketleme talimatı sınırında olması; ambalaj kodu; etiketlerin doğru ve okunur olması; ayrıştırma (segregation) tablosu; devlet ve havayolu varyasyonları; CAO uygunluğu ve AWB'deki tehlikeli madde kaydı. Genel kargo olarak beyan edilen yüklerde gizli tehlikeli madde taraması yapılır: makine parçaları, numuneler ve araç parçaları sık rastlanan örneklerdir.

NOTOC (Notification to Captain), uçaktaki tehlikeli maddelerin UN numarası, sınıfı, miktarı, yükleme pozisyonu ve CAO durumuyla birlikte kaptana yazılı olarak bildirildiği belgedir; havayolu veya yer hizmeti kuruluşu hazırlar. Göndericinin verdiği her bilgi NOTOC'a kadar taşınır; beyandaki hatalar bu yüzden yalnızca ticari değil, uçuş emniyeti sorunudur.

Limit Trans, tehlikeli madde kabulünde DGR eğitimli ekibiyle gönderici belgelerini havayoluna teslimden önce kontrol eder ve temsil ettiği havayollarının varyasyonlarını rezervasyon aşamasında bildirir.