Lojistik ve hava kargo sözlüğü: A'dan Z'ye temel terimler

Lojistik dili kısaltmalarla doludur ve aynı kısaltma deniz, hava ve karayolunda farklı anlam taşıyabilir. Bu sözlük, dış ticaret ve hava kargo operasyonlarında en sık karşılaşılan terimleri tek sayfada, kısa ve uygulamaya dönük tanımlarla toplar.

Tanımlar IATA, ICC ve Türk gümrük mevzuatındaki kullanımı esas alır; tarife, sözleşme veya mevzuat metnine dayanak oluşturmaz.

Sözlük nasıl kullanılır?

Terimler alfabetik sıralanmıştır. Bir terimin Türkçe karşılığı sektörde yaygınsa parantez içinde verilmiş, aksi hâlde yerleşik İngilizce kullanım korunmuştur. Tanımlarda geçen diğer terimler sözlükte ayrıca yer alır.

• 3PL / 4PL3PL (third-party logistics), depolama, taşıma ve dağıtım gibi lojistik işlevlerin dış kaynaklı bir sağlayıcıya devredilmesidir. 4PL, birden fazla 3PL'yi ve tedarik zincirinin tamamını tek elden yöneten koordinatör katmanıdır.
• ACC3AB'ye üçüncü ülke havalimanlarından kargo veya posta taşıyan havayolları için zorunlu AB güvenlik statüsü. ACC3 statüsündeki taşıyıcı, yükü AB standartlarında taranmış veya güvenli tedarik zincirinden gelmiş olarak kabul etmek zorundadır.
• Aktarma (Transshipment)Yükün varış noktasına ulaşmadan önce bir ara noktada uçak, gemi veya araç değiştirmesidir. Hava kargoda aktarma noktası ve bağlantı süresi (connection time) transit süresini belirler.
• Antrepo (Bonded warehouse)Gümrük gözetimi altında, ithalat vergileri ödenmeden eşyanın depolanabildiği yetkili depodur. Genel antrepo üçüncü taraflara, özel antrepo yalnızca işleticinin kendi eşyasına hizmet verir.
• AOG (Aircraft on Ground)Uçağın arıza nedeniyle yerde kaldığını ve parçanın en kısa sürede ulaştırılması gerektiğini belirten en yüksek öncelikli hava kargo kategorisidir. AOG yükler ilk uygun uçuşa, gerekirse charter ile taşınır.
• ATA / ATDActual Time of Arrival / Actual Time of Departure: gerçekleşen varış ve kalkış zamanı. Planlanan değerler ETA / ETD ile gösterilir.
• AVI (Live Animals)Canlı hayvan taşımasını belirten IATA özel yük kodu. IATA Live Animals Regulations (LAR) kapsamında kafes standartları, sıcaklık ve havalandırma şartlarına tabidir; çoğu havayolunda önceden onay gerekir.
• AWB (Air Waybill)Hava kargo taşıma senedi. Gönderici ile havayolu arasındaki taşıma sözleşmesini belgeler, yükün teslim alındığını gösterir ve ücretlendirme bilgilerini içerir. Ciro edilebilir bir kıymetli evrak değildir; 11 haneli numarasının ilk üç hanesi havayolu kodudur.
• B/L (Bill of Lading)Deniz konşimentosu. Taşıyıcının yükü teslim aldığını gösterir, taşıma sözleşmesini belgeler ve ciro edilebilir düzenlendiğinde malı temsil eder. Varışta yükün teslimi için orijinal nüsha gerekir (telex release hariç).
• BAF / CAFBunker Adjustment Factor: deniz navlununa eklenen yakıt ek ücreti. Currency Adjustment Factor: kur dalgalanmalarını dengeleyen ek ücret. Hat şirketleri bunları periyodik olarak günceller.
• Belly kargo / FreighterBelly kargo, yolcu uçağının alt güvertesinde taşınan yüktür; geniş gövdeli yolcu seferleri önemli bir kargo arzı sağlar. Freighter (kargo uçağı) ise ana güvertesi tamamen yüke ayrılmış uçaktır; CAO yükler ve büyük hacimler için gereklidir.
• Bilinen gönderici (Known consignor)Sivil havacılık otoritesince onaylanmış, kendi tesisinde güvenlik prosedürlerini uygulayan ve yükü ayrıca taranmaksızın güvenli tedarik zincirine sokabilen göndericidir. Türkiye'de SHGM onayıyla verilir; onaysız göndericinin yükü yetkili acente tarafından taranır.
• CAO (Cargo Aircraft Only)Yalnızca kargo uçağıyla taşınabilen tehlikeli maddeleri belirten işaret ve kısıt. Turuncu CAO etiketi taşıyan koliler yolcu uçağına yüklenemez.
• CASS (Cargo Accounts Settlement System)IATA'nın hava kargo acenteleri ile havayolları arasındaki navlun ödemelerini merkezi olarak netleştiren hesaplaşma sistemidir. CASS üyesi forwarder, her havayoluna ayrı ödeme yapmak yerine dönemsel tek bir hesaplaşma yapar.
• CBM (Cubic Metre)Metreküp. Kolinin metre cinsinden uzunluk × genişlik × yükseklik çarpımı; LCL navlunu ve depolama ücretleri çoğunlukla CBM üzerinden hesaplanır.
• CFR / CIFIncoterms 2020 deniz terimleri. CFR'de satıcı varış limanına kadar navlunu öder, risk gemiye yüklemede alıcıya geçer; CIF'te satıcı buna ek olarak asgari kapsamlı sigorta yaptırır. Hava kargoda kullanılmaz.
• CFS (Container Freight Station)LCL yüklerin konteynere doldurulduğu (konsolidasyon) veya konteynerden boşaltıldığı (dekonsolidasyon) liman içi ya da liman yakını tesistir.
• CharterUçağın veya geminin tamamının belirli bir sefer için kiralanmasıdır. Tarifeli kapasitenin yetmediği hacimler, AOG, proje yükü ve zaman kritik sevkiyatlarda kullanılır; fiyat sefer başına belirlenir.
• COL / PHARMACOL (Cool), sıcaklık kontrollü taşıma gerektiren yükler için IATA özel yük kodudur; ilaç ve aşılar için havayolları PHARMA veya benzer ürün adları altında 2–8 °C, 15–25 °C gibi aralıklarda hizmet sunar. IATA CEIV Pharma sertifikası bu süreçlerin denetlendiğini gösterir.
• CPT / CIPIncoterms 2020 çok modlu terimleri. Satıcı navlunu belirlenen varış yerine kadar öder, risk ise mal ilk taşıyıcıya teslim edildiğinde alıcıya geçer. CIP'te satıcı ayrıca geniş kapsamlı (ICC A) sigorta yaptırır. Hava kargoda CFR/CIF'in doğru karşılığıdır.
• Cross-dockGelen yükün depoda stoklanmadan doğrudan giden araca aktarılmasıdır. Transit süreyi ve depolama maliyetini düşürür; ithalat yükünün havalimanı terminalinden alınıp aynı gün dağıtıma çıkması örnektir.
• CSD (Consignment Security Declaration)Yükün hangi yöntemle (tarama, bilinen gönderici vb.) ve kim tarafından güvenli hâle getirildiğini gösteren, tedarik zinciri boyunca yüke eşlik eden güvenlik beyanıdır. AB ve Türkiye düzenlemelerinde zorunludur; e-CSD olarak elektronik düzenlenebilir.
• DAP / DPU / DDPIncoterms 2020 varış terimleri. DAP'ta satıcı malı varış yerinde araç üzerinde, DPU'da boşaltılmış olarak teslim eder; DDP'de ithalat vergileri de satıcıya aittir. Üçünde de ana taşıma riski satıcıdadır.
• Dekonsolidasyon (Deconsolidation)Konsolide edilmiş bir yükün (MAWB veya FCL konteyner) varışta alt göndericilere ait parçalara (HAWB'ler) ayrılmasıdır. Varış forwarder'ı veya CFS tarafından yapılır.
• DemurrageDolu konteynerin limanda veya terminalde free time süresini aşması durumunda hat şirketi tarafından günlük olarak alınan bekleme ücretidir. Hava kargoda terminalde serbest süre sonrası alınan depolama ücreti benzer işlev görür.
• DetentionKonteynerin liman dışında (gönderici veya alıcının tesisinde) free time süresini aşarak hat şirketine geç iade edilmesi hâlinde alınan günlük ücrettir. Demurrage ile karıştırılmamalıdır.
• DGR (Dangerous Goods Regulations)IATA'nın, ICAO Teknik Talimatları'na dayanan ve her yıl yenilenen tehlikeli madde hava taşımacılığı kural kitabıdır. Sınıflandırma, ambalaj, işaretleme, belge ve eğitim şartlarını belirler.
• e-AWBKâğıt hava konşimentosunun yerine geçen elektronik AWB. Forwarder ile havayolu arasındaki taşıma sözleşmesi FWB (konşimento verisi) ve FHL (house verisi) mesajlarıyla elektronik olarak kurulur; IATA'da 2019'dan bu yana varsayılan standarttır.
• ETA / ETDEstimated Time of Arrival / Estimated Time of Departure: tahmini varış ve kalkış zamanı. Hava kargoda uçuş tarifesine, deniz taşımasında geminin güncel seyir planına göre güncellenir.
• ETGB (Elektronik Ticaret Gümrük Beyannamesi)Türkiye'de posta ve hızlı kargo yoluyla gelen veya giden, belirli değer ve ağırlık sınırları altındaki e-ticaret gönderileri için yetkili operatörlerce verilen basitleştirilmiş gümrük beyannamesidir. Mikro ihracatta yaygın kullanılır.
• EXW (Ex Works)Incoterms 2020'de satıcının en az yükümlülük taşıdığı terim: mal satıcının tesisinde, araca yüklenmemiş hâlde alıcının kullanımına sunulur; ihracat işlemleri dahil her şey alıcıya aittir. Pratikte çoğu zaman FCA daha doğru seçimdir.
• FCA (Free Carrier)Incoterms 2020'de satıcının malı ihracat gümrüklemesi yapılmış olarak, alıcının belirlediği taşıyıcıya belirlenen yerde teslim ettiği terimdir. Hava kargoda FOB yerine kullanılması gereken terimdir.
• FCL (Full Container Load)Konteynerin tamamının tek bir göndericiye tahsis edildiği deniz taşıması. Navlun konteyner başına hesaplanır; konteyner gönderici tarafından doldurulup mühürlenir.
• FOB (Free on Board)Incoterms 2020 deniz terimi: risk, mal yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer; navlunu alıcı öder. Yalnızca deniz ve iç su yolu için tanımlıdır; hava kargoda kullanılmamalıdır.
• Free time (Serbest süre)Konteynerin limanda veya kullanıcı elinde demurrage ya da detention işlemeden kalabileceği gün sayısı. Hat şirketine ve sözleşmeye göre değişir; hava kargoda terminal depolaması için de benzer bir serbest süre uygulanır.
• FSC (Fuel Surcharge)Hava kargoda navluna kilogram başına eklenen yakıt ek ücreti. Havayolları jet yakıtı endeksine göre periyodik olarak günceller; teklifte navlundan ayrı gösterilir.
• FTL / LTLFull Truck Load: aracın tamamının tek göndericiye tahsisi. Less than Truck Load: farklı göndericilerin yüklerinin aynı araçta birleştirildiği parsiyel karayolu taşıması. Deniz taşımasındaki FCL/LCL ayrımının karayolu karşılığıdır.
• GHA (Ground Handling Agent)Havalimanında yükün kabulü, ULD hazırlığı, depolama, uçağa yükleme ve boşaltma gibi yer hizmetlerini havayolu adına yürüten yetkili kuruluş. Türkiye'de yer hizmeti kuruluşları SHGM lisansıyla çalışır.
• GSSA / GSAGeneral Sales and Service Agent: bir havayolunun belirli bir pazarda kargo satış, rezervasyon, operasyon takibi ve müşteri hizmetlerini havayolu adına yürüten yetkili temsilcisidir. GSA yalnızca satışla sınırlı yetkiyi ifade eder; GSSA operasyonel hizmetleri de kapsar.
• Gümrük müşaviri (Customs broker)Gümrük beyannamesini mükellef adına düzenleyen, mevzuata uygunluğu takip eden ve gümrük idaresiyle işlemleri yürüten lisanslı meslek mensubu. Türkiye'de Gümrük Kanunu kapsamında yetkilendirilir.
• Hacimsel ağırlık (Volumetric weight)Yükün hacminden türetilen ağırlık; hava kargoda uzunluk × genişlik × yükseklik (cm) / 6000 formülüyle kg cinsinden bulunur (1 m³ = 167 kg). Gerçek ağırlıkla karşılaştırılarak ücretlendirilebilir ağırlık belirlenir.
• HAWB (House Air Waybill)Forwarder'ın kendi göndericisine düzenlediği hava konşimentosu. Bir MAWB altında birden fazla HAWB bulunabilir; havayolu HAWB'nin tarafı değildir.
• HS kodu (Harmonized System)Dünya Gümrük Örgütü'nün uluslararası mal sınıflandırma sistemi; ilk 6 hane dünya genelinde ortaktır, Türkiye'de 12 haneli GTİP olarak uygulanır. Vergi oranı, izin ve kısıtlamalar bu koda bağlıdır.
• IncotermsUluslararası Ticaret Odası'nın (ICC) alıcı ve satıcı arasında teslim, masraf ve risk dağılımını belirleyen 11 standart kuralı. Güncel sürüm Incoterms 2020'dir; mülkiyet devrini ve ödeme koşullarını düzenlemez.
• InterlineBir yükün tek AWB altında birden fazla havayolunun uçuşlarıyla taşınmasıdır. Havayolları arasındaki interline anlaşması, yükün aktarma noktasında devrini ve gelir paylaşımını düzenler.
• ISO 9001Uluslararası kalite yönetim sistemi standardı. Lojistik şirketlerinde süreçlerin tanımlı, ölçülen ve sürekli iyileştirilen bir sistemle yürütüldüğünü bağımsız denetimle belgeler.
• Konsolidasyon (Consolidation)Farklı göndericilerin yüklerinin forwarder tarafından tek MAWB veya tek konteyner altında birleştirilmesidir. Birim navlun maliyetini düşürür; her alt yük için HAWB düzenlenir.
• LAT (Latest Acceptance Time)Yükün belirli bir uçuşa yetişmesi için havayolu terminaline teslim edilmesi gereken son saat. Genel kargoda kalkıştan birkaç saat önce; tehlikeli madde ve özel yüklerde daha erkendir.
• LCL (Less than Container Load)Farklı göndericilerin yüklerinin aynı konteynerde birleştirildiği parsiyel deniz taşıması. Navlun, hacim veya ağırlıktan büyük olanı (W/M) esas alınarak hesaplanır.
• MAWB (Master Air Waybill)Havayolu tarafından forwarder'a düzenlenen ana hava konşimentosu. Konsolide yüklerde MAWB tüm HAWB'leri kapsar ve havayolu ile forwarder arasındaki taşıma sözleşmesini belgeler.
• NOTOC (Notification to Captain)Uçakta taşınan tehlikeli maddeler ve diğer özel yüklerin (canlı hayvan, kuru buz vb.) UN numarası, sınıfı, miktarı ve yükleme pozisyonuyla birlikte kaptana yazılı bildirimi. Havayolu veya yer hizmeti kuruluşu hazırlar, kaptan imzalar.
• PER (Perishable)Bozulabilir yük: taze meyve-sebze, et, balık, çiçek gibi süre ve sıcaklığa duyarlı ürünler için IATA özel yük kodu. IATA Perishable Cargo Regulations (PCR) ambalaj ve elleçleme şartlarını belirler.
• Pivot ağırlık (Pivot weight)ULD bazlı fiyatlandırmada, belirli bir ULD tipi için sabit ücretin kapsadığı ağırlık eşiği. Eşiğin üzerindeki her kilogram ayrı bir birim fiyatla (over-pivot rate) ücretlendirilir.
• POD (Proof of Delivery)Yükün alıcıya teslim edildiğini gösteren imzalı veya elektronik teslim kanıtı. Hava kargoda havayolu terminalinden teslim (DLV) ve nihai adrese teslim ayrı kayıtlarla belgelenir.
• RA (Regulated Agent / Yetkili acente)Sivil havacılık otoritesince onaylanmış, hava kargoyu güvenlik kontrollerinden geçirerek havayoluna teslim etmeye yetkili forwarder, GHA veya acente. Türkiye'de SHGM tarafından yetkilendirilir; yetkili acente olmayan taraftan gelen yük havayolunca taranmadan kabul edilmez.
• ROE (Rate of Exchange)AWB'de navlun ve ek ücretlerin yerel para birimine çevrilmesinde kullanılan kur. IATA'nın havayolu için ilan ettiği oran esas alınır ve AWB üzerinde gösterilir.
• SKU (Stock Keeping Unit)Depo ve e-ticaret yönetiminde her bir ürün varyantına verilen benzersiz stok kodu. Sipariş toplama, sayım ve envanter raporlaması SKU bazında yapılır.
• SSC (Security Surcharge)Hava kargoda tarama ve güvenlik maliyetlerini karşılamak için navluna kilogram başına eklenen güvenlik ek ücreti. FSC ile birlikte ek ücretler kalemini oluşturur.
• Surcharge (Ek ücret)Temel navlunun dışında belirli bir maliyet kalemini yansıtan ek ücretlerin genel adı: yakıt (FSC/BAF), güvenlik (SSC), kur (CAF), tehlikeli madde, aşırı boy, yoğun sezon (PSS) gibi.
• T1 / NCTS (Transit beyannamesi)T1, AB gümrük alanında serbest dolaşımda olmayan eşyanın gümrük vergileri ödenmeden transit geçişini sağlayan beyandır; NCTS bu beyanların elektronik işlendiği ortak transit sistemidir. Türkiye, Ortak Transit Sözleşmesi'ne taraftır.
• TAPATransported Asset Protection Association: yüksek değerli yüklerin hırsızlığa karşı korunması için tesis (FSR) ve taşıma (TSR) güvenlik standartları yayımlayan sektör kuruluşu. Elektronik ve ilaç sevkiyatlarında sertifikalı sağlayıcı aranabilir.
• Telex releaseDeniz taşımasında, orijinal konşimentonun yükleme limanında hat şirketine iade edilmesi üzerine varışta yükün orijinal belge aranmaksızın teslim edilmesi talimatı. Belge gönderme süresini ve kaybolma riskini ortadan kaldırır.
• THC (Terminal Handling Charge)Liman terminalinde konteynerin elleçlenmesi (vinç, istif, iç taşıma) için çıkış (OTHC) ve varış (DTHC) limanlarında alınan ücret. Navlundan ayrı faturalanır.
• Transit süresi (Transit time)Yükün kalkış noktasından varış noktasına ulaşması için geçen süre. Hava kargoda uçuş süresine LAT, aktarma ve varış terminalinde hazır olma süresi eklenir; teklifte kapıdan kapıya mı, havalimanından havalimanına mı olduğu belirtilmelidir.
• ULD (Unit Load Device)Uçağa yüklenmek üzere tasarlanmış, sertifikalı hava kargo konteyneri veya paleti. AKE, AKH, PMC, PAG gibi tip kodlarıyla anılır; uyumluluk uçak tipine ve güverteye göre değişir.
• Ücretlendirilebilir ağırlık (Chargeable weight)Navlunun hesaplandığı ağırlık: gerçek brüt ağırlık ile hacimsel ağırlıktan büyük olanı. Hava kargoda kilogram, LCL'de ton veya m³ (W/M) esasına göre belirlenir.
• VAL (Valuable Cargo)Değerli yük: altın, mücevher, banknot, kıymetli evrak gibi, beyan edilen değeri genellikle kilogram başına 1.000 USD'yi aşan yükler için IATA özel yük kodu. Kasa taşıması, refakat ve sigorta şartlarıyla özel ücretlendirilir.
• VGM (Verified Gross Mass)SOLAS gereği dolu konteynerin gemiye yüklenmeden önce göndericinin doğrulayıp hat şirketine bildirmek zorunda olduğu brüt ağırlık. Tartı (Yöntem 1) veya hesaplama (Yöntem 2) ile belirlenir; VGM'siz konteyner gemiye alınmaz.