Incoterms 2020: 11 teslim şekli, risk ve maliyet dağılımı

Incoterms (International Commercial Terms), Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından yayımlanan ve alıcı ile satıcı arasında teslimat, masraf ve risk paylaşımını tanımlayan standart kurallardır. Güncel sürüm 1 Ocak 2020'de yürürlüğe giren Incoterms 2020'dir; 11 terim içerir ve bunların 7'si her taşıma moduna, 4'ü yalnızca deniz ve iç su yolu taşımacılığına uygundur.

Incoterms bir satış sözleşmesinin yerine geçmez: mülkiyetin devri, ödeme koşulları ve uygulanacak hukuk gibi konuları düzenlemez. Düzenlediği üç başlık nettir: teslim yeri ve riskin geçtiği an, taraflar arasındaki masraf dağılımı ve ihracat/ithalat işlemleri ile belge yükümlülükleri. Terimin arkasına yazılan yer adı (örneğin 'FCA İstanbul Havalimanı, Incoterms 2020') kuralın ayrılmaz parçasıdır.

Her taşıma moduna uygun yedi terim

EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU ve DDP; karayolu, demiryolu, hava, deniz veya çok modlu taşımalarda kullanılabilir. Bu terimlerde risk, mal belirli bir noktada taşıyıcıya veya alıcıya teslim edildiğinde geçer; gemiye yükleme gibi moda özgü bir olaya bağlı değildir.

• EXW (Ex Works): Satıcı malı kendi tesisinde, araca yüklenmemiş hâlde hazır eder. İhracat işlemleri dahil tüm masraf ve risk alıcıdadır; satıcı için en düşük yükümlülük.
• FCA (Free Carrier): Satıcı malı, alıcının belirlediği taşıyıcıya belirlenen yerde teslim eder ve ihracat gümrüklemesini yapar. Teslim satıcının tesisinde ise yükleme satıcıya aittir.
• CPT (Carriage Paid To): Satıcı navlunu varış yerine kadar öder; ancak risk, mal ilk taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer.
• CIP (Carriage and Insurance Paid To): CPT ile aynı; ek olarak satıcı, Incoterms 2020 ile birlikte geniş kapsamlı (ICC A veya eş değeri) sigorta yaptırmakla yükümlüdür.
• DAP (Delivered at Place): Satıcı malı varış yerinde, araç üzerinde boşaltmaya hazır hâlde teslim eder. İthalat gümrüklemesi alıcıya aittir.
• DPU (Delivered at Place Unloaded): 2010 sürümündeki DAT'ın yerini aldı. Satıcı malı varış yerinde boşaltılmış olarak teslim eder; boşaltma riskini satıcıya yükleyen tek terimdir.
• DDP (Delivered Duty Paid): Satıcı ithalat vergileri dahil tüm masraf ve riski üstlenir; satıcı için en yüksek yükümlülük.

Yalnızca deniz ve iç su yolu için dört terim

FAS, FOB, CFR ve CIF; teslimatın gemi bordası veya gemi güvertesi gibi deniz taşımasına özgü bir noktada gerçekleştiği terimlerdir. Dökme yük, proje kargosu ve konvansiyonel deniz taşımalarında anlamlıdır. Konteyner taşımalarında dahi mal limanda taşıyıcıya teslim ediliyorsa ICC, FCA/CPT/CIP kullanılmasını önerir.

• FAS (Free Alongside Ship): Satıcı malı yükleme limanında gemi bordasına (rıhtım veya mavna) koyar; o andan sonra risk alıcıdadır.
• FOB (Free on Board): Risk, mal yükleme limanında gemiye yüklendiğinde geçer. Navlunu alıcı öder.
• CFR (Cost and Freight): Risk FOB ile aynı noktada, gemiye yüklemede geçer; navlunu varış limanına kadar satıcı öder.
• CIF (Cost, Insurance and Freight): CFR'ye ek olarak satıcı asgari kapsamlı (ICC C) deniz sigortası yaptırır.

Özet tablo: risk, navlun ve sigorta

Aşağıdaki tablo her terimde riskin geçtiği noktayı, ana taşıma navlununu kimin ödediğini ve sigorta yükümlülüğünü özetler. C grubunda (CPT, CIP, CFR, CIF) navlunu satıcı öder ama risk yüklemede alıcıya geçer; bu ayrım en çok karıştırılan noktadır.

Hava kargoda doğru terim: FOB ve CIF neden yanlış?

Türkiye'de hava kargo sözleşmelerinde en sık görülen hata, 'FOB İstanbul Havalimanı' veya 'CIF Frankfurt' gibi ifadelerdir. FOB ve CIF'te risk, mal gemiye yüklendiğinde geçer; uçakta böyle bir an yoktur. Anlaşmazlık durumunda taraflar riskin tam olarak nerede geçtiğini (satıcının deposunda mı, forwarder deposunda mı, havayolu terminalinde mi) ispatlayamaz ve sigorta tazminatı tartışmalı hâle gelir.

Doğru karşılıklar şunlardır: FOB yerine FCA (örneğin 'FCA satıcının deposu' veya 'FCA İstanbul Havalimanı kargo terminali'); CFR yerine CPT; CIF yerine CIP. Üçünde de risk, mal taşıyıcıya veya forwarder'a teslim edildiği anda geçer; CPT ve CIP'te satıcı yalnızca navlun ve (CIP'te) sigorta maliyetini üstlenir. FCA'da teslim yerinin tam olarak belirlenmesi önemlidir: satıcının tesisi seçilirse yükleme satıcıya, havalimanı terminali seçilirse terminale kadar iç nakliye satıcıya aittir.

EXW de hava kargoda sorunludur: ihracat beyannamesi pratikte alıcı adına açılamadığı için ihracat işlemini fiilen satıcı yapar, oysa kural gereği bu yükümlülük alıcıdadır. Bu belirsizlik yerine FCA tercih edilmelidir.

Sık yapılan hatalar

Limit Trans, teklif aşamasında teslim şeklini ve teslim noktasını netleştirerek navlun, sigorta ve gümrük sorumluluklarının sözleşmeyle uyumlu olmasını sağlar.

• Teslim yerini belirsiz bırakmak: 'FCA İstanbul' yeterli değildir; tesis adresi veya terminal adı yazılmalıdır.
• C terimlerinde navlunu ödeyen tarafın riski de taşıdığını sanmak: CPT/CIP/CFR/CIF'te risk yüklemede geçer, varışta değil.
• DDP'de ithalat KDV'si ve yerel vergilerin satıcı tarafından ödenemeyeceği ülkeleri hesaba katmamak; çoğu durumda DAP daha uygulanabilirdir.
• Incoterms sürümünü yazmamak: 'Incoterms 2020' ibaresi olmadan eski sürüm hükümleri tartışma konusu olabilir.
• Sigorta kapsamını terime bırakmak: CIF'teki asgari kapsam (ICC C) yalnızca sınırlı riskleri karşılar; değerli veya hasara duyarlı yüklerde ek sigorta gerekir.
• Akreditif koşullarıyla uyumsuz terim seçmek: banka 'on board' kayıtlı konşimento istiyorsa FCA altında bu belgenin düzenlenmesi 2020 kurallarında ancak tarafların ek anlaşmasıyla mümkündür.